Krzysztof Siemianowski odkrywa tajemnice działdowskiego zamku

Zamek krzyżacki w Działdowie ma bogatą, ponad 700. letnią historię, która nierozerwalnie wiąże się z położeniem miasta na dawnym, strategicznym pograniczu prusko-mazowieckim. Obiekt ten ewoluował od drewnianej strażnicy granicznej do nowoczesnego centrum kulturalnego.

W piątek 25 września kustosz Muzeum Pogranicza Krzysztof Siemanowski zabrał nas w podróż przez wieki, opowiadając o losach zamku w Działdowie w latach 1525-2018. Wydarzenie odbyło się w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa i Tygodnia Cittaslow w Działdowie.

Początki Zakon krzyżacki wzniósł pierwszą warownię obronną na terenie Działdowa w 1306 roku, przekształcając dawną strażnicę z ziemno-drewnianego grodziska pruskiego. Po wydaniu przywileju lokacyjnego dla miasta 14 sierpnia 1344 roku, Krzyżacy rozpoczęli budowę murowanego zamku z cegły na wzgórzu otoczonym z trzech stron doliną Nidy. Czworoboczny dom główny podzielono na trzy części: na reprezentacyjnym pierwszym piętrze znajdowała się kaplica, refektarz oraz izba administracyjna (późniejsza pisaria), natomiast parter pełnił funkcje mieszkalno-gospodarcze.

Najazd Kiejstuta i przebudowy Po pierwszym ataku wojsk litewskich Kiejstuta w 1376 roku, Zakon wzmocnił fortyfikacje, mury obronne, basztę bramną oraz usypał pas ziemi z palisadą. W 1383 roku zamek awansowano do rangi wójtowskiej, co pociągnęło za sobą rozbudowę skrzydeł północno-wschodniego i południowo-zachodniego o zaplecze gospodarcze, kuchnię oraz pomieszczenia mieszkalne. Jeszcze przed bitwą pod Grunwaldem wszystkie budynki podniesiono o kondygnację spichlerzową i wybrukowano dziedziniec.

W obliczu wojen krzyżackich W czasie wielkiej wojny, w 1410 roku zamek bez trudu zdobyły wojska Władysława Jagiełły, jednak jeszcze w tym samym roku odbili go Krzyżacy. Warownia wielokrotnie zmieniała właścicieli także w trakcie wojen w 1414, 1422 roku oraz wojny trzynastoletniej, by ostatecznie na mocy II pokoju toruńskiego w 1466 roku wejść w skład Prus Zakonnych. Polacy zdobyli twierdzę podczas wojny pruskiej w 1520 roku, a po hołdzie pruskim w 1525 roku zamek – jako część Prus Książęcych – stał się lennem Polski, zarządzanym przez starostów księcia Albrechta.

Okres upadku W okresie książęcym zamek pozostawał w dobrym stanie, a w 1583 roku z inicjatywy księcia Jerzego Fryderyka przebudowano go w stylu renesansowym. Podczas potopu szwedzkiego zimą 1655–1656 roku stacjonował tu król Karol X Gustaw. Z biegiem lat, na skutek rzadkiej obecności zarządców i zniszczeń wojennych (m.in. najazdu Szwedów w 1703 roku), twierdza zaczęła podupadać i przekształciła się w zakład gospodarczy oraz magazyny. Wojny napoleońskie przyniosły dalszą ruinę, spustoszenie dokumentów i zniszczenia, które pogłębiło zawalenie się stropu w 1823 roku, rozbiórka bocznych skrzydeł w XIX wieku oraz wielki pożar dachu w 1868 roku. Warownia przez ponad 40 lat stała bez pokrycia, dopóki w latach 1910–1911 nie odbudowano dachu. Od 1915 roku kaplica zamkowa służyła jako kościół ewangelicki. W czasie II wojny światowej Niemcy rozebrali północną basztę i przebudowali teren przedzamcza, a w styczniu 1945 roku obiekt ucierpiał w wyniku rosyjskiego ostrzału.

Urząd Miasta i Muzeum Od 2004 roku w nowo powstałym skrzydle swoją siedzibę ma Urząd Miasta. Po generalnym remoncie budynku głównego w 2018 roku zaadaptowano go na siedzibę Muzeum Pogranicza w Działdowie, gdzie od września tego samego roku prezentowana jest wystawa „Działdowo – miasto i ludzie dawnego pogranicza”.

Na podstawie artykułu kustosza Krzysztofa Siemianowskiego z Muzeum Pogranicza w Działdowie

(Na zdjęciu głównym kustosz Krzysztof Siemianowski prowadzący wykład o losach zamku w Działdowie w latach 1525-2018)

(Galeria zawiera 6 zdjęć, na których widać wykładowcę, slajdy przedstawiające historię zamku, dzieci, młodzież i dorosłych słuchających wykładu)