„Zabytek miesiąca” – Ambona z kościoła ewangelickiego w Białutach

Zbiory Muzeum Pogranicza w Działdowie są bardzo różnorodne. W ich skład wchodzą przedmioty różniące się od siebie nie tylko czasem powstania, lecz także rozmiarami. Do grona tych najmniejszych można zaliczyć m.in. opisane już w ramach cyklu „Zabytek miesiąca” plakietki pielgrzymie. Z drugiej strony, działdowskie muzeum dysponuje obiektami o wymiarach kilku metrów. W tej kategorii, zdecydowanie największym jest drewniana ambona wraz z zadaszeniem, znajdująca się obecnie w zamkowej kaplicy, na I. piętrze działdowskiego zamku. Niegdyś, stanowiła ona stały element wyposażenia wnętrza kościoła ewangelickiego w Białutach.

Wspomniana świątynia została wybudowana w 1904 r. Uroczyście poświęcono ją w dniu 20 grudnia 1904 r. Głównym powodem powstania kościoła była chęć zahamowania wzrostu propolskich nastrojów na terenie Białut, wchodzących wówczas w skład państwa niemieckiego i będących zarazem obszarem pogranicza, gdzie od wieków ścierały się wpływy polskie i niemieckie. Kościół wzniesiono na gruntach przekazanych przez Alfreda Oehlricha, właściciela tutejszego majątku, który dodatkowo wsparł inwestycję kwotą 6 tys. marek. Fundusze na realizację budowy przekazał również Związek Gustawa Adolfa, a więc organizacja powołana do życia w celu opieki nad osobami wyznania ewangelickiego pozostającymi w diasporze. Przekazała ona na budowę 4 tys. marek. Największego wsparcia finansowego udzielił jednak specjalny fundusz, powołany do życia przez państwo niemieckie. Jego głównym zadaniem było finansowanie budowy nowych świątyń ewangelickich, mających stanąć na obszarach „zagrożonych” propolską agitacją. Co ważne, wznoszenie nowych kościołów miało stanowić jeden z elementów obchodów 200. rocznicy utworzenia Królestwa Prus. Finalnie, na budowę kościoła w Białutach zebrano kwotę 34,770 tys. marek, a sama świątynia była jedną z 14 stworzonych w ramach obchodzonego jubileuszu.

Do czasu zakończenia I wojny światowej, w białuckim kościele odprawiano regularne nabożeństwa. Sytuacja zaczęła stopniowo się zmieniać po przyłączeniu Białut do odradzającego się państwa polskiego. W wyniku zmiany granic, wielu wiernych zostało „odłączonych” od swojej świątyni, co prowadziło do coraz mniejszej frekwencji w kościele. Po zakończeniu II wojny światowej, liczba osób wyznania ewangelickiego spadła na tyle, iż podjęto decyzję o zamknięciu świątyni. Ostatnie nabożeństwa odprawił w niej ks. Ewald Lodwich-Ledwa z Działdowa. Miało to miejsce w latach: 1945-1947. W 1955 r., administratorem kościoła w Białutach została parafia ewangelicka w Nidzicy.
Wówczas, podjęto decyzję o przekształceniu jej w „stację kaznodziejską”, którą 1 lipca 1972 r. formalnie rozwiązano, z powodu braku wiernych.

Kościół ewangelicki w Białutach wybudowano w zachodnim krańcu miejscowości, w pobliżu drogi prowadzącej do Dźwierzni. Obiekt wzniesiono w stylu neogotyckim, z czerwonej cegły. Jednym z jego najbardziej charakterystycznych elementów jest 20 m wieża, na boku której do dziś można zobaczyć kamienną tablicę upamiętniającą 200. rocznicę powstania Królestwa Prus. Wystrój wnętrza świątyni nie przykuwał uwagi swoim przepychem. Został bowiem urządzony skromnie, zgodnie z protestancką tradycją. Jednym z elementów wystroju wnętrza była kopia rzeźby „Chrystusa błogosławiącego”, która od 1967 r. znajduje się przed wejściem do kościoła ewangelickiego w Nidzicy. Wewnątrz białuckiego kościoła, znajdowała się również wspomniana na początku drewniana ambona wraz z zadaszeniem, na której niegdyś duchowni wygłaszali kazania. W 2019 r., Muzeum Pogranicza w Działdowie wyraziło zainteresowanie przejęciem tego obiektu. Chciało bowiem uchronić ambonę przed dalszą degradacją. Należy wspomnieć, iż po zakończeniu II wojny światowej kościół ewangelicki w Białutach zaczął stopniowo niszczeć. Na zniszczenie narażone było również wnętrze świątyni, szczególnie po uszkodzeniu dachu. Obecnie budynek kościoła jest opustoszały i popada w ruinę.

W celu pozyskania ambony, działdowskie muzeum skontaktowało się parafią ewangelicko-augsburską w Nidzicy. Ta wyraziła zgodę na zbycie obiektu. Nastąpiło to na mocy uchwały nr K/IV/19 z dnia 3 marca 2019 r., zatwierdzonej przez Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Poza amboną i jej wyposażeniem, Muzeum Pogranicza stało się także posiadaczem dwóch kościelnych ławek oraz katafalku, a więc podwyższenia używanego podczas uroczystości żałobnych.

Ambona pozyskana przez Muzeum Pogranicza wymagała koniecznych prac renowacyjnych. Wykonał je mieszkający w Uzdowie mistrz stolarski Andrzej Kwiatkowski, regularnie współpracujący z działdowskim muzeum. Odnowiona ambona, została udostępniona do oglądania w dniu 13 maja 2023 r., podczas „Nocy Muzeów”. Jej odsłonięcie zostało poprzedzone prelekcją, którą wygłosił mgr Krzysztof Siemianowski, pracownik Muzeum Pogranicza. Kończąc, pragnę zaprosić wszystkich Czytelników na kolejny odcinek cyklu „Zabytek miesiąca”, w którym przedstawię inny eksponat – zabytkową manierkę wojskową z okresu I wojny światowej.

mgr Artur Paweł Barcikowski, Muzeum Pogranicza w Działdowie

Bibliografia:

Siemianowski K., Dzieje ewangelickiego kościoła w Białutach, „Debata”, 2023, nr 6, s. 24-26.
Wółkowski W., Zabytki powiatu działdowskiego: Kościół jubileuszowy.
Wielka historia kościółka w Białutach, „Tygodnik Działdowski”, 2005, nr 33, s. 17.

(na zdjęciu ambona stojąca w kapicy zamkowej działdowskiego zamku / Fot. Karol Wrombel)